(nga Khayim Illia, nëntor 2025)
1. Toka si kujtesë
Në gjuhën shqipe, toka do të thotë njëkohësisht dheu, atdheu, bota e banuar dhe toka e premtuar. Është një fjalë plotësi: nuk ndan materien nga kuptimi. Të banosh në tokë do të thotë t’i përkasësh kujtesës. Para se pronësia ta kthente në mall, toka ishte lidhje. Ajo ndahej, përshkohej, punohej së bashku. Çdo pemë, çdo gur kishte vendin e vet në rrëfimin e përbashkët. Ta humbje tokën do të thoshte ta humbje botën. Moderniteti, duke dashur ta çlirojë njeriun nga kjo përkatësi, bëri një rrëshqitje: e shndërroi tokën e përbashkët — tokë e përbashkët — në mall tregu. Ajo që dikur përcillej me bekim, sot shitet me kontratë. Shenjat e reja që lexohen “Pronë private” nuk shpallin begati, por një çarje të heshtur: dheu bëhet sipërfaqe, peizazhi zbukurim, kujtesa parcelë ndërtimi.
2. Fshati i zhvendosur
Darëzezë e Re e mban plagën e zhvendosjes që në emër. Fshati i vjetër, i shkatërruar nga tërmetet e fundviteve ’80, sot fle nën ujërat e një liqeni hidroelektrik. Familjet e zhvendosura jetojnë sot pranë detit — por pa e banuar kurrë vërtet. Nga shtëpitë, deti nuk shihet; ndonjëherë, kur ngrihet era, mund të dëgjohet. Këtu, deti është horizont i munguar. Premton, por nuk ushqen. Ullinjtë e portokallet qëndrojnë në tokë ranore, arat pakësohen, të rinjtë largohen. Kjo heshtje e fshatit nuk është ajo e natyrës së paprekur: është heshtja e një bote që pret. E megjithatë, brenda këtij dëshpërimi të dukshëm, mbetet diçka: aftësia për të duruar, për të mbijetuar — për të jetuar përmbi dhe përtej vetë jetës. Banorët dinë të riparojnë, të ripërdorin, të përshtaten. Të mjaftohen me aq sa kanë — të zgjidhin problemet me atë që ekziston, pa u ankuar për atë që mungon. Ata jetojnë në një ekuilibër të brishtë, por ai ekuilibër fsheh një urtësi: të mos kërkosh më shumë se ç’mund të japë toka.
3. Deti i premtuar
Në vitet e fundit, bregdeti në jug të fshatit është bërë objekt i projekteve të mëdha zhvillimi: rrugë të reja, zona turistike, plane urbanistike. Këto vizione për një të ardhme të ndritshme pasojnë njëra-tjetrën nën ritmin e fushatave zgjedhore. Flitet për modernitet, investime, rritje. Por në terren, mungon uji i pijshëm, energjia ndërpritet, dhe deti mbetet një pëshpëritje përtej dunave. Midis malit dhe detit, toka shqiptare mban brenda vetes një tension të lashtë: atë të krijimit dhe kalimit. Ky popull është njëkohësisht malësor dhe detar, banues dhe endacak. Ekuilibri i tij natyror nuk qëndron as në ngurtësi, as në arrati, por në qarkullim — në besnikëri ndaj lëvizjes. Dhe pikërisht këtë lëvizje moderniteti e ka ngrirë. Ta kthesh bregdetin në vitrinë turistike do të thotë të harrosh se territori nuk është skenë, por frymëmarrje. Toka nuk ka nevojë të “zhvillohet” për të qenë e gjallë: ajo tashmë është e gjallë, për sa kohë që njeriu banon mbi të me masë dhe kujdes.
Darëzezë e Re — Midis kujtesës dhe premtimit turistik
Për vite me radhë flitej për një kompleks të vogël hotelesh në jug të fshatit. Ajo që po rikthehet sot, e shpallur në prag zgjedhjesh, tejkalon çdo përfytyrim: bëhet fjalë për një transformim të gjerë bregdetar — një park turistik për dhjetëra mijëra vizitorë, me hotele ndërkombëtare, qindra vila e ndërtesa, infrastrukturë argëtimi. Në gjuhën zyrtare quhet “transformim rrënjësor”. Në terren, shihen gjurmë të freskëta nëpër pisha, shenja buldozerësh dhe pemë të rrënuara. Shoqërisht, projekti është tashmë problematik. Banorët e Darëzezë e Re dhe të komunave fqinje nuk janë pyetur: statuset e tokave kanë ndryshuar në planet urbanistike, parcelat po shiten, dhe shteti — pronari kryesor i bregdetit — po ecën me shpejtësi të verbër. Premtimi për punësim e begati bashkëjeton me rrezikun real të zhvatjes: zhvendosje e heshtur e banorëve, rritje e çmimeve të tokave, ekonomi sezonale që favorizon investitorët dhe ndërtuesit, në dëm të jetesës vendase. Ekologjikisht, kërcënimi është i menjëhershëm. Bregdeti, pishat, dunat dhe lagunat — hapësira mbledhjeje, kujtese dhe hijeje — trajtohen si “sipërfaqe” për t’u rrafshuar. Gjurmët e para të makinave tregojnë një logjikë përdorimi ku natyra bëhet dekor dhe burim, jo bashkëshoqe. Ndërkohë, uji dhe energjia — të domosdoshme për turizëm intensiv — nuk janë planifikuar sipas përmasave reale të projektit: infrastruktura aktuale është e dobët, dhe çdo ngarkesë shtesë sjell mungesa dhe ndotje. Ekonomikisht, strategjia duket e gabuar përballë trendeve europiane: fuqi blerëse në rënie, flukse turistike të paqëndrueshme, konkurrencë rajonale. Basti për një bum të madh duket spekulativ — por dëmet në peizazh janë të dukshme dhe të menjëhershme. Mbetet një rrugë tjetër: ta orientojmë çdo ndërhyrje drejt një zhvillimi të rrënjosur — struktura të vogla komunitare, turizëm agro-ekologjik, menaxhim i përbashkët i tokave, mbrojtje e rreptë e ekosistemeve bregdetare — në mënyrë që “premtimi” të bëhet pasuri e përbashkët, jo zhveshje nga e drejta. Pa konsultim real dhe pa garanci për ujin, energjinë, qasjen në tokë dhe ruajtjen e dunave, lagunave e pyjeve me pisha, Darëzezë e Re rrezikon të flijohet për një modernitet që merr më shumë se jep.
4. Territori i jetuar
Një territor nuk është thjesht hapësirë gjeografike: është një endje kujtimesh, jehonash dhe gjestesh. Në çdo fshat, në çdo pemishte, jeta ende organizohet rreth një dije të pashkruar: si të ndash ujin, si të ruash dritën, si të kujtosh të vdekurit. Janë praktika ekologjike para se të ekzistonte vetë fjala — jo nga virtyti, por nga nevoja. Sot, kjo dije rrezikohet jo vetëm nga makineritë dhe projektet, por edhe nga harresa. Brezi i ri njeh më mirë gjeografinë dixhitale sesa tokën nën këmbët e veta. Flasin gjuhën e botës, por humbin fjalët e erës dhe të shiut. Shkëputja nuk është vetëm fizike — është imagjinare. Ajo fshin aftësinë për ta ndjerë tokën si të pranishme edhe kur qëndron mbi të. Megjithatë, vendet ruajnë kujtesën. Edhe të braktisura, ato vazhdojnë të marrin frymë përmes pemëve, kanaleve dhe shtigjeve. Territori i jetuar thjesht pret — pret që dikush ta rizbulojë sërish.