I. Prolog — Zhurma e shurdhër para rënies
Midis viteve 1990 dhe 1996, Shqipëria nuk kalon drejt një rendi të ri: ajo gjendet papritur pa rend. Diktatura u shemb shpejt, pothuajse tepër shpejt, sikur vetë ngurtësia e saj ta kishte penguar çdo tranzicion të ngadalshëm. Ajo që zhduket atëherë nuk është vetëm një regjim politik, por një mënyrë për të organizuar kohën, frikën, fjalën dhe heshtjen. Asgjë nuk zëvendësohet menjëherë. Vendi e zbulon veten të hapur, por pa bosht, pa shtyllë mbajtëse, pa ndërmjetësim mes individit dhe kolektivit.
Në këtë hapje brutale, fjalët vijnë përpara gjërave. Ato dëgjohen kudo: shpresa, e shqiptuar me një peshë pothuajse fetare; ndryshimi, i përsëritur si diçka e vetëkuptueshme; Europa, emër i përveçëm i shndërruar në premtim; vizat, objekt bisedash të pafundme; emigracioni, horizont njëkohësisht i njohur dhe i dhimbshëm. Ky leksik nuk përshkruan një realitet tashmë ekzistues; ai e thërret atë. Ai vepron si një gjuhë performative: të thuash do të thotë tashmë të përpiqesh ta bësh të ndodhë.
Kapitalizmi hyn kështu në vend si një gjuhë e huaj, e mësuar pa fjalor. Fjalët fitimi, investimi, kapitali, interesi, rreziku qarkullojnë shpejt, pa ankorim përvoje. Ato përsëriten në kafene, në autobusë ndërurbanë, në radhë pritjeje, ndonjëherë me siguri, ndonjëherë me hezitim. Risia e tyre u jep një autoritet më vete. Duken si bartëse të një dijeje moderne, të një bote më në fund të arritshme. Pak rëndësi ka që nuk zotërohen plotësisht: përdorimi i tyre i thjeshtë mjafton për të dhënë ndjesinë e përkatësisë ndaj diçkaje më të gjerë.
Peizazhi material e shoqëron këtë çekuilibër. Fabrikat socialiste, të lëna pas dore, qëndrojnë ende në këmbë si trupa të zbrazur nga funksioni i tyre. Fshatrat shpopullohen ngadalë, pa dramë të dukshme, por me këmbëngulje. Qytetet, përkundrazi, transformohen me shpejtësi: kioska të improvizuara, dyqane private të hapura pa rregullim të qartë, agjenci me vitrina të reja që ofrojnë shërbime të paqarta. Shtëpitë e papërfunduara shumohen, të financuara nga paratë e ardhura nga jashtë, nga transferta të parregullta por jetike. Rroga, lekë të rinj bëhen pika orientimi të brishta në një univers ekonomik të paqëndrueshëm.
Ajo që bie në sy, kur shikohet mbrapa, nuk është tepria e entuziazmit, por mungesa e strukturave të afta për ta përmbajtur atë. Shteti ekziston ende, por nuk qëndron më. Ministritë funksionojnë në mënyrë të ndërprerë, administratat vendore improvizojnë, bankat janë shumë të dobëta për të përthithur kursimet në lindje. Në këtë boshllëk, format e vjetra të besimit — familjare, fshatare, marrëdhënore — vazhdojnë të strukturojnë jetën e përditshme, por tashmë thirren për realitete të reja, abstrakte, financiare.
Uria për të ardhmen është atëherë e jashtëzakonshme. Ajo nuk buron nga lakmia, por nga një pritje e grumbulluar për dekada. Shumëkush ka ndjesinë se vendi ka vuajtur tepër për të mos u “shpërblyer” më në fund. Dëgjohet shpesh: “Tani është koha.” Ose edhe: “Duhet të provojmë.” Çfarë saktësisht duhet provuar mbetet e paqartë, por vetë prova shndërrohet në një detyrim moral.
Hapja është e shpejtë, tepër e shpejtë. Fati kolektiv, dikur i imponuar, shpërbëhet; fati individual bëhet qendror, ndonjëherë i rëndë për t’u mbajtur. Ekonomia shqiptare nuk është as e planifikuar, as vërtet liberale: ajo mbetet në pezullim. Vendi merr frymë thellë një liri të re, por pa muskuj për ta kontrolluar ritmin. Zhurma e shurdhër para rënies nuk është një ngjarje e dallueshme. Është një tension i përhapur, një pritje e heshtur, një çekuilibër që rritet gradualisht. Shqipëria ende nuk është keq. Ajo pret diçka, pa e ditur saktësisht se çfarë.
II. Lindja e piramidave
Është në këtë kontekst që shfaqen ndërmarrjet e para të kursimit, në fillim të viteve 1990. Ato nuk lindin si një anomali, por si një përgjigje në dukje logjike ndaj një situate të paqartë. Ende nuk flitet për “piramida”. Termat e përdorur janë neutralë, pothuajse qetësues: shoqëri investimi, firma depozitimi, struktura rritjeje. Ato vendosen në një peizazh ekonomik ende të papërcaktuar, ku pothuajse gjithçka mbetet për t’u shpikur dhe ku pak rregulla janë formuluar qartë.
Zhvillimi i tyre është i shpejtë, por jo i dhunshëm. Ai ndodh nëpërmjet kapilaritetit, gojë më gojë, përmes marrëdhënieve personale. Sloganet e afishuara ose të shtypura janë të thjeshta, të drejtpërdrejta, pa ironi: “Fitim i sigurt!”; “Dyfishim brenda 3 muajsh!”; “Beso tek populli!”. Këto fjali nuk premtojnë vetëm para. Ato mobilizojnë një imagjinatë të rrënjosur thellë: atë të besimit kolektiv, të lidhjes shoqërore si garanci, të fjalës së dhënë si kontratë.
Në një shoqëri ku institucionet janë përjetuar për një kohë të gjatë si të largëta ose shtypëse, besimi nuk ka qenë kurrë vertikal. Ai qarkullon horizontalisht: mes të afërmve, fqinjëve, të njohurve. Firmat e kursimit e shfrytëzojnë këtë logjikë pa e teoritizuar domosdoshmërisht. Shumë depozitues nuk e shohin veten si investitorë, por si pjesëmarrës në një përpjekje të përbashkët, pothuajse kombëtare. Të depozitosh para nuk do të thotë të spekulosh; do të thotë “të bësh diçka”, të marrësh pjesë në modernitetin e shpallur.
Midis viteve 1993 dhe 1995, fenomeni merr përmasa. Depozitat rriten, normat e premtuara bëhen gjithnjë e më të larta, por kjo nuk alarmon menjëherë. Vendi nuk ka asnjë përvojë të mëparshme që do t’i lejonte të gjykonte se çfarë është e besueshme dhe çfarë jo. Pagesat e para të interesave, reale, e forcojnë besimin. Rrëfimet qarkullojnë: dikush ka paguar studimet e fëmijës, një tjetër ka përfunduar shtëpinë, një i tretë ka mundur të kthehet nga jashtë. Çdo histori vepron si një provë shtesë.
Shteti vëzhgon, heziton, pastaj lë të ndodhë. Nga mungesa e kompetencës, nga frika për të thyer një dinamikë të perceptuar si pozitive, ndonjëherë edhe nga kalkulimi politik. Të ndërhyje do të nënkuptonte të pranoje se hapja ekonomike nuk ishte nën kontroll. Në një vend ende të brishtë, ky rrezik dukej tepër i madh. Paralajmërimet, kur ekzistojnë, janë të paqarta, të vona, shpesh të kundërshtuara nga diskurse zyrtare më optimiste.
Ajo që vendoset atëherë, ngadalë, është një konfuzion i rrezikshëm mes besimit shoqëror dhe mekanizmit financiar. Fjalë si interes, skemë, kapital, rrezik minimal përdoren si perde gjuhësore. Ato i japin një pamje racionaliteti modern një sistemi që në të vërtetë mbështetet në një gjë të vetme: ardhjen e vazhdueshme të fondeve të reja. Por kjo realitet mbetet gjerësisht i padukshëm për ata që marrin pjesë. Ajo që ata shohin janë fytyra të njohura, zyra të hapura, premtime të mbajtura — për momentin.
Në fund të vitit 1996 shfaqen shenja lodhjeje. Pagesat ngadalësohen. Disa zyra mbyllen përkohësisht. Thashethemet qarkullojnë, por neutralizohen menjëherë nga shpjegime qetësuese. Shumëkush zgjedh të mos dëgjojë. Të pranosh brishtësinë e sistemit do të thoshte të pranoje se shpresa e investuar në të ishte e keqorientuar, dhe se kthimi në varfëri ishte i mundur. Mohimi nuk është një dobësi morale; është një mbrojtje psikike.
Vendi ecën kështu drejt një pike saturimi, pa qenë plotësisht i vetëdijshëm. Depozitat vazhdojnë. Besimi qëndron. Heshtja trashet. Shembja ende nuk ka ndodhur, por kushtet e saj tashmë janë mbledhur.
III. Mekanizmi i brendshëm — kur koha fillon të çrregullohet
Për një kohë të gjatë, asgjë nuk duket urgjente.
Deri në vjeshtën e vitit 1996, sistemi vazhdon të funksionojë, të paktën në dukje. Depozitat vazhdojnë, interesat paguhen, ndonjëherë me vonesë, por paguhen gjithsesi. Thashethemet ekzistojnë, por mbeten të përhapura, të përmbajtura brenda bisedave private. Flitet për to në mbrëmje, në shtëpi, ose me zë të ulët në kafene. Vetja qetësohet duke thënë se “ndodh kudo”, se “janë rregullime”, se “shteti nuk do ta lejojë të bjerë”.
Pastaj, nga fundi i vitit, diçka ndryshon në mënyrë të pavërejtshme. Jo një ngjarje e saktë, por një rrëshqitje e ritmit. Vendimet merren më shpejt. Paratë depozitohen pa pritur këshillën e familjes. Tërhiqen, pastaj depozitohen sërish menjëherë, ndonjëherë brenda së njëjtës ditë. E ardhmja, që më parë matej me stinë ose me vite, tani premtohet për “tre muaj”, ndonjëherë edhe më pak. Koha fillon të tkurret.
Në fillim të janarit 1997, vonesat e para bëhen të dukshme. Disa zyra ndryshojnë oraret. Të tjera mbyllen “për disa ditë”. Flitet për probleme teknike, për kontrolle të brendshme. Në vetvete, asgjë alarmante. Por për herë të parë, pritja vendoset. Njerëz qëndrojnë përpara dyerve të mbyllura, ndonjëherë për gjithë paraditen. Kthehen në shtëpi pa një përgjigje të qartë. Të nesërmen, kthehen sërish.
Është këtu që avash, avash fillon të lëshojë.
Shoqëria shqiptare është mësuar t’i amortizojë tensionet përmes ngadalësisë: lihet koha të kalojë, vëzhgohet, përshtatet. Por sistemi nuk e lë më këtë kohë. Thashethemet qarkullojnë më shpejt se konfirmimet. Çdo ditë sjell një informacion të ri, shpesh kontradiktor. Ritmi përshpejtohet pa qenë zgjedhur nga askush.
Shteti, nga ana e tij, nuk luan asnjë rol frenues. Nuk pezullon asgjë. Nuk merr vendime të qarta. Flet pak dhe, kur flet, qetëson në mënyrë të ngathët. Kjo heshtje aktive — të mos ndërhysh për të mos shkaktuar panik — prodhon efektin e kundërt. Ajo e lë kalin të marrë shpejtësi.
Në këtë fazë, shumëkush e ndien se mekanizmi është i rrezikshëm, por pothuajse askush nuk beson se mund të ndalet. Të thuash “ndal” do të thotë të rrezikosh të jesh ai që shkakton shembjen. Prandaj vazhdohet, kolektivisht, duke u thënë vetes se “do të mbajë edhe pak”. Kali e sheh humnerën, por tashmë është hedhur në vrap.
IV. Shpërthimi — nga përshpejtimi te humbja e kontrollit
Kalimi ndodh brenda pak ditësh, jo brenda muajsh.
Në Vlorë, në mes të janarit, tensioni bëhet i dukshëm. Radhët zgjaten. Bisedat ashpërsohen. Njerëzit vijnë herët në mëngjes dhe largohen vonë, pa para, pa informacion. Për disa ditë me radhë, shpresa ende qëndron: besohet se gjithçka do të zhbllokohet.
Pastaj, papritur, pragu kalohet.
Zyrat nuk rihapen. Përfaqësuesit zhduken. Autoritetet vendore nuk përgjigjen më. Brenda një kohe shumë të shkurtër — vetëm disa ditë — pritja shndërrohet në zemërim. Nuk është një zemërim i organizuar, aq më pak ideologjik. Është një zemërim i lindur nga prishja brutale e ritmit: tepër shpejt për t’u kuptuar, tepër ngadalë për t’u duruar.
Ajo që ndodh në Vlorë nuk perceptohet menjëherë si kombëtare. Për disa ditë, ende besohet në një përjashtim lokal, në një problem të kufizuar. Por në fund të janarit, në fillim të shkurtit, të njëjtat skena shfaqen gjetkë, pothuajse pa vonesë: në Gjirokastër, pastaj në Berat, pastaj në Lushnje. Çdo qytet ka ritmin e vet, por skema është e njëjtë dhe, mbi të gjitha, e shpejtë. Aty ku dikur një krizë do të ishte përhapur brenda muajsh, kjo përhapet me kontagjion, ndonjëherë me vetëm disa ditë diferencë.
Në shkurt, lëvizja arrin në Tiranë.
Ajo që vetëm disa javë më parë ishte një problem financiar, shndërrohet në një krizë të rendit shoqëror. Njerëzit nuk kërkojnë më vetëm paratë e tyre. Ata kërkojnë një prani, një fjalë, një kornizë. Dhe këtë herë, boshllëku është total. Shprehja “ra shteti” imponohet sepse përshkruan saktësisht ndjesinë e përjetuar: jo një humbje politike abstrakte, por zhdukjen e tokës nën këmbë.
Kali nuk vrapon më drejt një premtimi. Ai vrapon pa drejtim.
Ditët mbushen me lëvizje të kota, me pritje, me thashetheme. Netët janë të shkurtra. Koha nuk organizohet më; ajo copëtohet. Shoqëria, e privuar nga mekanizmat e saj tradicionalë të ngadalësimit, tërhiqet nga një shpejtësi që nuk e ka zgjedhur kurrë.
Brenda pak javësh, vendi kalon nga iluzioni i modernitetit në luftën për mbijetesë të përditshme. Nuk është një rënie spektakolare, por një rrëshqitje e pakthyeshme. Kur humnera bëhet plotësisht e dukshme, nuk ekziston më asnjë gjest kolektiv i aftë për ta frenuar.
V. Gjuha e krizës — kur fjalët vijnë tepër vonë
Pas përshpejtimit dhe humbjes së kontrollit, ndryshon edhe diçka tjetër: mënyra e të folurit.
Ose, më saktë, pamundësia për të folur si më parë.
Gjatë javëve të para, gjuha mbetet ajo e pritjes. Thuhet: “Do rregullohet.” “Është e përkohshme.” Këto fjali qarkullojnë në fund të janarit, në fillim të shkurtit, pothuajse mekanikisht. Ato nuk shprehin një bindje të fortë, por një nevojë për të ruajtur një minimum vazhdimësie simbolike. Për aq kohë sa mund të thuhet “e përkohshme”, koha nuk është thyer plotësisht.
Pastaj, shumë shpejt, këto fjalë zhduken.
Zëvendësohen nga fjali më të shkurtra, më përfundimtare, që nuk përpiqen më të shpjegojnë, por vetëm të konstatojnë: “Ra shteti.” Shprehja përhapet në shkurt, fillimisht me zë të ulët, pastaj pa asnjë kujdes. Ajo nuk emërton një ngjarje të saktë politike, por një përvojë të përditshme: mungesën e përgjigjes, padukshmërinë e autoriteteve, pamundësinë për të ditur se kujt t’i drejtohesh.
Në familje, gjuha ngushtohet edhe më shumë. “Humbëm gjithçka.” Edhe këtu, nuk bëhet fjalë vetëm për paratë. Ky “gjithçka” përfshin sigurinë, parashikueshmërinë, ndonjëherë edhe besimin mes të afërmve. Shumëkush pushon së foluri për këtë përpara fëmijëve. Bisedat zhvendosen në kuzhina, vonë në mbrëmje, ose zhduken krejtësisht. Heshtja fillon të luajë një rol mbrojtës.
Në diasporë, fjalët janë të tjera, por po aq të rënda: “Këtu s’ka të ardhme.” Kjo fjali qarkullon në telefonata, letra, kthime të nxituara. Ajo nuk shpreh një refuzim të vendit, por një përpjekje për t’i dhënë rend një kaosi të pakuptueshëm. Të ikësh, ose të qëndrosh, bëhet një vendim i ngarkuar me faj.
Edhe shtypi lëkundet. Disa gazeta përpiqen ende të qetësojnë, të tjera dramatizojnë. Por efekti është i njëjtë: fjalët duken gjithmonë me vonesë ndaj ngjarjeve. Ato mbërrijnë pasi realiteti tashmë ka ndryshuar. Gjuha humbet funksionin e saj orientues.
Në këtë mospërputhje vendoset turpi. Turpi nuk formulohet hapur. Ai shfaqet ndryshe: në shikime të shmangura, në biseda të shkurtra, në vështirësinë për të thënë “besova”. Shumëkush e brendëson idenë se ka dështuar personalisht, ndërkohë që shembja ishte strukturore. Ky turp bëhet një element i qëndrueshëm i peizazhit shoqëror, shumë përtej vitit 1997.
VI. Zhdukje, dhunë dhe kujtesë e fragmentuar
Me thellimin e krizës, kaosi hap zona ku gjuha pothuajse nuk arrin më. Midis shkurtit dhe marsit 1997, nuk zhduken më vetëm orientimet ekonomike, por edhe njerëz, trupa, trajektore jetësore.
Ka vetëvrasje, për të cilat flitet pak, shpesh me zë të ulët, ndonjëherë aspak. Ka zhdukje: njerëz që nuk kthehen më, për të cilët nuk dihet nëse kanë ikur, janë fshehur apo kanë vdekur. Ka dhunë të përhapur, rrallë e rrëfyer, akoma më rrallë e dokumentuar. Gra gjenden në një gjendje cenueshmërie ekstreme, të ekspozuara ndaj rreziqeve që shoqëria parapëlqen të mos i emërtojë. Fëmijë humbasin në lëvizje, në ikje, në net të kaluara larg shtëpisë.
Asgjë nga kjo nuk regjistrohet në një rrëfim zyrtar.
Nuk ka komision, nuk ka kronologji të njohur, nuk ka fjalë publike për të thënë se çfarë ndodh gjatë atyre javëve. Shoqëria e përballon goditjen, mbron veten si mundet dhe hesht. Kjo heshtje nuk është thjesht një mungesë: ajo është një strategji mbijetese.
Frika bëhet kështu një trashëgimi e padukshme. Ajo nuk shprehet me britma, por me masa paraprake të tepruara, me vigjilencë të vazhdueshme, me një mosbesim të qëndrueshëm ndaj çdo premtimi. Ajo transmetohet pa u rrëfyer. Fëmijët e ndjejnë pa e ditur burimin.
Në disa qytete shfaqen shenja — gurë, mbishkrime të thjeshta, ndonjëherë vetëm një “1997”. Nuk janë monumente zyrtare, por pika orientimi diskrete, pothuajse klandestine. Ato sinjalizojnë më pak një ngjarje sesa një plagë. Një kujtesë pa rrëfim.
Ajo që luhet këtu nuk është vetëm një krizë shoqërore, por një këputje memoriale. Ajo që nuk thuhet nuk zhduket. Ajo groposet dhe vazhdon të veprojë.
VII. Aktorët e jashtëm — Italia në plan të parë
Kur ndërhyrja ndërkombëtare fillon të marrë formë, jemi tashmë në pranverën e vitit 1997. Shembja ekonomike ka ndodhur. Fragmentimi shoqëror është i avancuar. Ajo që është në lojë tani nuk është më parandalimi, por kufizimi i dëmeve.
Ndër aktorët e jashtëm, Italia zë një vend qendror, njëkohësisht gjeografik, historik dhe politik. Ajo është vendi më drejtpërdrejt i prekur nga paqëndrueshmëria shqiptare: për shkak të afërsisë detare, flukseve migratore, marrëdhënieve ekonomike dhe një historie ndërvarësie shpesh asimetrike. Roma nuk e sheh Shqipërinë nga larg; ajo e sheh nga bregu përballë.
Operacioni Alba, i nisur në mars të vitit 1997, është para së gjithash një nismë italiane, edhe pse formalisht shumëkombëshe. Italia siguron drejtimin, logjistikën dhe dukshmërinë. Kontingjentet e tjera janë të pranishme, por është Roma ajo që përcakton ritmin dhe strategjinë. Objektivi i shpallur është i qartë: të rivendoset një minimum sigurie, të mbrohen infrastrukturat kyçe, të mundësohet një rimëkëmbje institucionale.
Në terren, efekti është real. Disa zona stabilizohen. Aksi të caktuar sigurohen. Një prani e dukshme ushtarake rifut një formë rendi, ose të paktën parashikueshmërie. Por kjo ndërhyrje vjen pas shembjes kryesore. Ajo nuk mund të riparojë humbjen ekonomike dhe as të rikthejë besimin e thyer. Vepron si një fashë e vendosur mbi një plagë tashmë të thellë.
Për shumë shqiptarë, kjo prani përjetohet në mënyrë ambivalente. Ajo qetëson, ndonjëherë. Por njëkohësisht kujton një varësi të vjetër, një marrëdhënie të pabarabartë me Europën Perëndimore, e perceptuar njëkohësisht si mbrojtëse dhe indiferente, e domosdoshme dhe e largët. Italia shfaqet atëherë jo si një aktor thjesht humanitar, por si një fuqi rajonale që ndërhyn kur paqëndrueshmëria bëhet tepër e kushtueshme — për të.
VIII. Pasgoditja — normalizim apo anestezi
Pas javëve të kaosit, vendi hyn në një fazë të çuditshme, të vështirë për t’u datuar me saktësi. Nuk është as një dalje e qartë nga kriza, as një rindërtim i mirëfilltë. Është një ngadalësim progresiv, një rikthim minimal i kontrollit, i përjetuar më tepër si lehtësim sesa si rilindje.
Në pranverën dhe verën e vitit 1997, prania ndërkombëtare kontribuon në rivendosjen e një rendi të dukshëm. Disa akse sigurohen, disa institucione rifillojnë të funksionojnë, organizohen zgjedhje. Ritmi i jetës së përditshme stabilizohet, por nuk kthehet në atë që ishte. Diçka është zhvendosur në mënyrë të qëndrueshme. Vendi rifillon të ecë përpara, por pa iluzione.
Kjo periudhë përshkruhet shpesh si një “normalizim”. Në të vërtetë, bëhet fjalë më tepër për një anestezi kolektive. Njerëzit mësojnë të jetojnë me humbjen. Reshtin së shtruari disa pyetje. Pranojnë se paratë e zhdukura nuk do të kthehen, se askush nuk do të mbahet përgjegjës, se rrëfimet do të mbeten të copëzuara. Shoqëria zgjedh, me vetëdije ose jo, ta mbyllë plagën pa e pastruar plotësisht.
Shteti rindërtohet, por ndryshe. Ai bëhet sërish i pranishëm, por rrallë i besueshëm. Administratat funksionojnë, bankat rifillojnë aktivitetin, tregu organizohet. Megjithatë, diçka mungon: besimi se këto struktura mbrojnë realisht. Marrëdhënia mes qytetarëve dhe institucioneve mbetet e shënuar nga një distancë e kujdesshme, shpesh cinike. Kujtimi i vitit 1997 vepron si një paralajmërim i heshtur: gjithçka mund të shembet shpejt.
Në këtë kontekst, turpi stabilizohet. Ai nuk djeg më; vendoset. Bëhet një e dhënë e nënkuptuar e peizazhit shoqëror. Shumëkush parapëlqen të mos kthehet te ajo që ndodhi. Jo nga harresa, por nga lodhja. Prindërit i mbrojnë fëmijët nga rrëfimi, duke menduar se kështu i mbrojnë nga pesha e frikës. Kjo heshtje nuk është mohimi i së kaluarës, por një përpjekje për të vazhduar jetën.
Ajo që u thye atëherë nuk kishte të bënte vetëm me rendin publik, por me një premtim më të vjetër: premtimin e mbrojtjes.
Kjo fjali nuk qarkullon në hapësirën publike. Nuk formulohet kështu. Por ajo ndihet. Ajo peshon në marrëdhënie, në pritshmëri, në gjeste të përditshme. Besimi nuk rikthehet thjesht sepse institucionet funksionojnë sërish. Ai kërkon kohë — dhe kjo kohë nuk mund të dekretohet.
IX. Ekonomia informale, familja, diaspora — vazhdimësia e nëndheshme
Nëse shoqëria shqiptare nuk u shpërbë pas vitit 1997, kjo nuk ndodhi falë mekanizmave formalë të shtetit, por falë strukturave më të vjetra, më të lakueshme, shpesh të padukshme. Familja, së pari, si njësi bazë e mbijetesës. Fisi, aty ku ende funksionon. Fqinji, prani diskrete, por vendimtare. Këto lidhje nuk e zëvendësojnë shtetin, por kompensojnë mungesën e tij.
Ekonomia informale bëhet atëherë qendrore. Jo si një devijim i përkohshëm, por si një racionalitet shoqëror i provuar. Burimet ndahen, paratë jepen hua pa kontratë, shërbimet shkëmbehen, shtëpitë hapen. Kjo ekonomi nuk prodhon rritje të matshme, por prodhon vazhdimësi. Ajo lejon kalimin e periudhës pa rënë në shpërbërje shoqërore.
Diaspora luan një rol themelor. Dërgesat e parave rifillojnë, ndonjëherë me më shumë kujdes, ndonjëherë me sakrifica të rënda në mërgim. Por këto dërgesa nuk janë vetëm financiare. Ato janë shenja të një lidhjeje të ruajtur, të një përgjegjësie të ndarë përtej kufijve. Ato tregojnë se përkatësia nuk u shpërbë me krizën.
Në këtë rindërtim të heshtur, rolet shoqërore rikonfigurohen. Shumë burra, të privuar nga pushteti ekonomik dhe politik real, përpiqen të rifitojnë rolin mbrojtës në një botë ku nuk kanë më mjetet për ta ushtruar ndryshe. Kjo përpjekje merr ndonjëherë formën e një vigjilence të shtuar, të një kontrolli të forcuar, të një kufizimi të paraqitur si i domosdoshëm. Ky zhvendosje nuk është gjithmonë e vetëdijshme. Ajo është shpesh produkt i një pafuqie të përjetuar, rrallë të artikuluar.
Do të ishte e gabuar t’i lexonim këto dinamika vetëm si vazhdimësi e një patriarkati arkaik. Ajo që shfaqet pas vitit 1997 është gjithashtu rezultati i një traume kolektive të panjohur si e tillë. Dështimi i strukturave mbrojtëse — shtetërore si dhe simbolike — lë një gjurmë të qëndrueshme. Ai rikonfiguron marrëdhëniet, pritshmëritë, frikërat.
Në të njëjtën kohë, këto struktura të vjetra marrëdhënore tregojnë forcën e tyre. Ato i lejojnë vendit të qëndrojë në këmbë, të rimëkëmbet ngadalë, pa një rrëfim heroik. Shoqëria shqiptare nuk rindërtohet mbi modele të importuara, por mbi atë që ajo njeh tashmë: lidhjen, afërsinë, përgjegjësinë e ndërsjellë. Kjo vazhdimësi nuk është spektakolare. Ajo është këmbëngulëse.
Nuk është një refuzim ideologjik i kapitalizmit ai që shprehet këtu, por një distancë e thellë. Tregu i lirë mbetet një gjuhë pjesërisht e huaj, e mësuar nga nevoja, por kurrë plotësisht e banuar. Mosbesimi që e shoqëron nuk është shenjë prapambetjeje, por rezultat i një përvoje të dhimbshme. Ai buron nga një histori e afërt, ende e gjallë.
X. Përfundim — Anatomia e një plage që ende flet
Viti 1997 nuk është një aksident i izoluar në historinë shqiptare. Ai është një nyje, një pikë kondensimi ku kryqëzohen disa vija çarjeje: dalja brutale nga totalitarizmi, hyrja e çrregullt në kapitalizëm, braktisja ndërkombëtare dhe një etje për dinjitet e shtypur për një kohë të gjatë.
Shembja nuk ishte vetëm ekonomike apo politike; ajo ishte morale. Ajo çau besimin, e vendosi mosbesimin si refleks dhe e gdhendi turpin në zemër të shumë biografive individuale.
Për një vështrim të jashtëm, viti 1997 ka shërbyer shpesh si një konfirmim i lehtë i një imazhi tashmë të gatshëm: ai i një populli arkaik, të paarsimuar, të prapambetur, të paaftë për t’u qeverisur pa tutelë. Ky lexim është jo vetëm i gabuar, por edhe i padrejtë. Ai ngatërron brishtësinë institucionale me paaftësinë kulturore, shembjen e një modeli të importuar me dështimin e një populli.
Ai harron, mbi të gjitha, se shqiptarët i mbijetuan vitit 1997 me forcat e tyre, jashtë kornizave shtetërore të dështuara, falë strukturave të vjetra marrëdhënore, të lakueshme dhe efikase, që vazhduan të funksiononin atje ku shteti ishte tërhequr.
Ky lexim i jashtëm lë gjithashtu në hije një përgjegjësi thelbësore: indiferencën ndërkombëtare, dhe në veçanti atë europiane. Europa nuk vështroi vetëm me vonesë; ajo vështroi nga një pozicion epërsie të qetë, e bindur se modelet e saj politike, ekonomike dhe shoqërore ishin universale, dhe se dështimi shqiptar vetëm sa konfirmonte domosdoshmërinë e tyre.
Kjo vetëkënaqësi lejoi që shqiptarëve t’u diktohej se si duhej të funksiononte një shtet, një ekonomi, një shoqëri, pa u pranuar kurrë se këto modele, të transplantuar pa kujdes, ishin ndonjëherë jo vetëm joefikase, por edhe të dëmshme.
Për një lexues shqiptar, sfida është tjetër, por po aq urgjente. Bëhet fjalë për të pranuar se të rriturit e vitit 1997 — sot prindër, së shpejti të moshuar — nuk janë as humbës, as figura të së kaluarës që duhen tejkaluar. Ata janë të mbijetuar. Ata kanë kaluar tronditje të njëpasnjëshme: diktaturë, tranzicion brutal, shembje morale, varfëri të zgjatur. Megjithatë, ata rritën fëmijë, mbajtën familje, transmetuan vlera kujdesi, maturie dhe përgjegjësie.
Heshtja e tyre nuk është dobësi; ajo ka qenë shpesh një strategji mbrojtjeje.
Ekziston sot një rrezik real: që kjo gjeneratë të bëhet e para që përçmohet nga pasardhësit e vet si një brez “humbësish” të historisë shqiptare. Nëse kjo do të ndodhte, do të ishte një padrejtësi e dytë, edhe më intime. Ka pak kohë — ndoshta më pak se një dekadë — për ta rehabilituar këtë gjeneratë të parë post-diktatoriale, për të njohur atë që ajo ka bartur, duruar dhe transmetuar, shpesh pa fjalë.
Në mënyrë më të përgjithshme, viti 1997 imponon një sqarim thelbësor: dështimi ose falimentimi nuk do të thotë fajësi. Të emërtosh një shembje nuk do të thotë të përcaktosh fajtorë individualë. Drejtësia — në kuptimin njerëzor, jo vetëm juridik — nuk mund të ekzistojë pa njohjen e dëmeve të pësuara, pavarësisht se kush i ka shkaktuar ato.
Nuk është zbulimi i përgjegjësit ai që shëron një plagë, por kujdesi ndaj asaj që është dëmtuar.
Kjo plagë nuk shërohet lehtë sepse nuk është emërtuar kurrë plotësisht. Shumëkush ka preferuar të harrojë, të normalizojë, të ecë përpara pa u kthyer pas. Por kjo heshtje ka një kosto: ajo pengon shndërrimin e dhimbjes në dije të përbashkët. Për aq kohë sa viti 1997 mbetet tabu ose thjesht një “çrregullim”, ai vazhdon të veprojë në thellësi — në marrëdhënien me shtetin, në frikën e humbjes, në vështirësinë për t’u besuar premtimeve kolektive.
Dhe megjithatë, kjo plagë ende flet. Ajo flet në maturinë e tepruar të disa njerëzve, në mosbesimin ndaj çdo forme investimi, në vlerësimin këmbëngulës të ekonomisë informale, në marrëdhënien komplekse me Europën dhe diskurset e saj. Ajo flet gjithashtu në rezistencën e përditshme, në aftësinë për të qëndruar pavarësisht gjithçkaje, për të rindërtuar pa iluzione totale.
Ajo që mund të fillojë ta mbyllë këtë plagë nuk është as harresa, as thjesht rritja ekonomike. Janë gjëra më të brishta dhe më kërkuese: fjalët e drejta, kujtesa e pranuar, drejtësia, qoftë edhe e vonuar dhe e papërsosur; solidariteti, i njohur si forcë politike; dhe ndoshta mbi të gjitha, turpi i pranuar, i emërtuar, i shndërruar në të vërtetë.
Sepse pa të vërtetë nuk ka besim të mundshëm, dhe pa besim, asnjë e ardhme e përbashkët nuk mund të marrë formë realisht.
Viti 1997 vazhdon të flasë sepse nuk është dëgjuar kurrë plotësisht.
Ta shkruash sot nuk do të thotë ta rihapësh plagën.
Do të thotë, më në fund, t’i lejosh asaj të marrë frymë.
Postfjalë — Fëmijëve (shqiptarë) të vitit 1997
Ju keni lindur para, gjatë ose menjëherë pas.
Ju nuk keni zgjedhur ta trashëgoni vitin 1997, por jeni bartësit e tij të heshtur.
Jeni rritur në shtëpi ku disa gjëra nuk thuheshin, ku maturia dukej ndonjëherë e tepruar, ku paratë, siguria, premtimi i së ardhmes ishin të rrethuar nga një peshë e vështirë për t’u shpjeguar. Shumë prej jush mësuan herët të mos besonin shpejt, të parashikonin më të keqen, të mbështeteshin në pak gjëra.
Prindërit tuaj nuk kanë ditur gjithmonë t’ju tregojnë atë që kanë përjetuar. Jo nga gënjeshtra, por nga mbrojtja. Ata e dinin çfarë i bën rënia e një bote një gjenerate dhe kanë dashur t’ju kursejnë këtë barrë. Kjo heshtje nuk ishte një boshllëk. Ishte një mburojë.
Nëse i lexoni këto faqe, nuk është për t’ju kërkuar të gjykoni ata që ju paraprinë, as për t’ju transmetuar një borxh. Është për t’ju thënë këtë, thjesht: ata mbijetuan. Ata kaluan diktaturën, hapjen brutale, shembjen e vitit 1997, varfërinë e zgjatur, ndonjëherë edhe poshtërimin. Ata qëndruan. Ata rritën fëmijë. Ata mbajtën gjallë një shoqëri dinjitoze kur institucionet ishin zhdukur.
Mbijetesa nuk është spektakolare. Ajo nuk ka monumente. Ajo shfaqet në gjeste të përsëritura, në vazhdimësi, në refuzimin për ta lënë botën të shembet plotësisht. Nëse jeni këtu sot, nëse mund të mendoni, të kundërshtoni, të imagjinoni, kjo ndodh edhe sepse kjo gjeneratë qëndroi, shpesh pa njohje.
Ju hyni në moshën e rritur në një botë sërish të kërcënuar, por ndryshe. Kriza klimatike, shterimi i burimeve, nxjerrja pa kufi, premtimi i thyer i një progresi të pafund formojnë një horizont të paqëndrueshëm. Ajo që ishte lokale dhe brutale në vitin 1997 bëhet sot globale dhe e vonuar. Një shembje me vonesë, e shtrirë në shkallë planetare.
Në këtë kontekst, tundimi i përçmimit gjeneracional është i fortë. Akuzohen ata që erdhën më parë se kanë shkatërruar, shfrytëzuar, lejuar. Ndonjëherë me të drejtë. Por përçmimi nuk ndërton asgjë. Ai izolon. Ai këput transmetimin. Ai pengon të kuptohet se shumëkush ka jetuar brenda sistemeve që nuk i ka zgjedhur dhe se ka rezistuar si ka mundur, me mjetet që kishte.
Falimentimi nuk është fajësi.
Trashëgimia nuk është pëlqim.
Ju nuk jeni përgjegjës për botën ashtu siç është.
Por jeni përgjegjës për mënyrën se si do të kujdeseni për të.
Ky tekst nuk është një thirrje për indulgjencë të verbër, as për nostalgji. Është një ftesë për empati të kthjellët. Të kuptosh nga vjen nuk do të thotë të heqësh dorë nga transformimi. Do të thotë të shmangësh riprodhimin, në forma të tjera, të të njëjtave dhuna simbolike.
Viti 1997 nuk është e shkuara juaj e drejtpërdrejtë, por ju përket.
Jo si barrë, por si dije.
Ai thotë se një botë mund të shembet shpejt.
Ai thotë gjithashtu se një shoqëri mund të mbijetojë pa u shpëtuar nga jashtë.
Dhe ai kujton se janë shpesh lidhjet, më shumë se sistemet, ato që e pengojnë rënien totale.
Nëse diçka duhet transmetuar, nuk është frika.
Është aftësia për të ngadalësuar, për t’u kujdesur, për të refuzuar përshpejtimin shkatërrues, për të shpikur forma jete të përputhshme me dinjitetin njerëzor dhe me të gjallën.
Ju jeni trashëgimtarë pa e dashur.
Por nuk jeni të dënuar.
Midis përçmimit dhe verbërisë, ekziston një rrugë tjetër:
ajo e njohjes, e përgjegjësisë së ndarë dhe e një të ardhmeje që nuk i sakrifikon më gjeneratat njëra kundër tjetrës.
Ndoshta aty, në heshtje, fillon riparimi.
Postfjalë — Atëyre që rriten në Perëndimin e vonë
Ju nuk e keni përjetuar shembjen si një ngjarje të papritur.
Ju jeni rritur brenda shembjes, pa e quajtur gjithmonë me këtë emër.
Rreth jush, institucionet qëndrojnë ende në këmbë, por tingëllojnë bosh. Premtimet për progres, rritje dhe stabilitet përsëriten, edhe pse sistemet që i mbajnë po shterojnë. Ju jetoni në një botë që vazhdon të funksionojë, ndërkohë që, në mënyrë të paqartë por të vazhdueshme, dihet se ajo nuk mund të vazhdojë kështu. Ky mospërputhje nuk është një dobësi individuale; është një mohim strukturor.
Ndryshe nga shoqëri të tjera, Perëndimi i ka humbur shumë herët sistemet e tij marrëdhënore para-shtetërore: solidaritetet lokale, ekonomitë e mbijetesës, format komunitare autonome. Prej më shumë se një shekulli, mbijetesa materiale dhe simbolike varet pothuajse tërësisht nga struktura abstrakte — shteti, tregu, teknologjia — dhe nga një sistem nxjerrës që është bërë global, kolonial në logjikë dhe shkatërrues në pasojat e tij klimatike dhe gjeopolitike.
Ju e trashëgoni këtë varësi pa e zgjedhur.
Kriza klimatike, dhuna gjeopolitike, shembja e të gjallës nuk janë “probleme për t’u zgjidhur”, por simptoma të një modeli që ka mbërritur në kufijtë e tij. Ndryshe nga krizat brutale të së kaluarës, kjo është e ngadaltë, e kudogjendur, e shpërndarë. Ajo nuk ofron një moment të qartë këputjeje. Ajo gërryen, lodh, çorienton. E bën të vështirë çdo projektim në të ardhmen.
Në këtë kontekst, diskursi dominues ju ofron dy rrugë pa dalje:
nga njëra anë, arratinë përpara teknologjike, që premton riparim pa ngadalësim;
nga ana tjetër, një nostalgji karikaturale për një të kaluar të idealizuar, të zbrazur nga kompleksiteti i saj.
Midis këtyre dy poleve — progresit të verbër dhe arkaizmit të fantazmuar — ekziston megjithatë një rrugë tjetër.
Ajo që disa shoqëri periferike, të margjinalizuara ose të diskredituara si “të prapambetura” kanë ruajtur nuk është një e kaluar e ngurtë, por kapacitete marrëdhënore: aftësia për të ngadalësuar, për t’u kujdesur, për të mbajtur lidhje jashtë tregut, për të mbijetuar pa rritje të përhershme. Këto kapacitete nuk janë receta të eksportueshme. Ato janë arkiva të gjalla. Ato tregojnë se forma të tjera vazhdimësie kanë ekzistuar — dhe ekzistojnë ende.
Kjo nuk do të thotë “të kthehemi pas”.
Do të thotë të zbresim në shtresa, të kuptojmë çfarë është humbur, çfarë mund të transformohet, çfarë meriton të rishpikët.
Arkeologjia e së ardhmes nuk është një refuzim i së ardhmes.
Është një kritikë e së ardhmes pa kujtesë.
Ju nuk keni asgjë për t’i pasur zili një rinie të supozuar “më të përparuar”. Moderniteti që ju paraqitet si arritje është shpesh një varësi e maskuar, një sistem që kërkon gjithnjë e më shumë nxjerrje, shpejtësi, sakrificë të të gjallës — njerëzore dhe jo-njerëzore.
Sfida juaj nuk është të shpëtoni botën ashtu siç është.
Është të mësoni të dëshironi ndryshe, të ngadalësoni pa hequr dorë, të kultivoni atë që ende mund të lulëzojë pa shkatërruar atë që e mban gjallë.
Back to the roots nuk do të thotë mbyllje.
Let it grow nuk do të thotë përhapje e verbër.
Midis rrënjëve dhe rritjes, ekziston një punë e duruar:
ajo e kujdesit, e kufirit, e marrëdhënies së rifituar.
Nëse këto tekste mund të shërbejnë për diçka, nuk është për të dhënë përgjigje, por për të hapur një hapësirë ku e ardhmja pushon së qeni një arrati përpara dhe bëhet sërish një përgjegjësi e përbashkët.
Ndoshta këtu fillon, edhe për ju, një mënyrë tjetër për të banuar botën.