Ajo që ende qëndron

Ka heshtje që nuk janë bosh.
Heshtja që rrethon vitin 1997 në Shqipëri është njëra prej tyre. Nuk vjen nga harresa, por nga afërsia e tepërt. Shumë të vdekur, shumë frikë, shumë përgjegjësi të ndërthurura. Viktima dhe fajtorë që ndonjëherë ndajnë të njëjtin mbiemër, të njëjtën shtëpi, të njëjtën tokë. Prandaj u hesht. Jo për të mohuar, por për të vazhduar jetën.
Kjo heshtje ka formuar një brez të tërë. Ka mësuar të mos pritet shpëtim nga lart. Ka treguar se shteti mund të zhduket brenda natës, se premtimet mund të treten më shpejt se paratë në skemat piramidale, se dhuna mund të shfaqet pa uniformë. Por ka transmetuar edhe diçka tjetër: një njohuri të thellë për atë që të mban gjallë kur gjithçka tjetër shembet.
Shqipëria shpesh është përshkruar si një vend i vonuar. Ndoshta është më tepër një vend që ka parë më herët. Më herët dështimin e sistemeve, më herët zbrazëtinë e fjalimeve, më herët çmimin real të rritjes pa kufij. Ajo që shoqëritë e tjera evropiane e kanë mbuluar për dekada me një prosperitet relativ, këtu është shfaqur hapur: korrupsioni, spekulimi, shkatërrimi i mjedisit, iluzioni i përparimit të matur vetëm me shifra.
E megjithatë, jeta vazhdon.
Vazhdon në kopshte, në oborre, në shkëmbime pa fatura, në dije të trashëguara pa diploma. Vazhdon në atë zonë të madhe gri që institucionet ndërkombëtare e quajnë “informale”, sikur ky emër të mjaftonte për të zhvlerësuar gjithçka që nuk matet. Por pikërisht aty rreh zemra e vendit. Aty përgatitet, pa slogane, pa manifest, një mënyrë tjetër e të jetuarit.
Nuk bëhet fjalë për idealizimin e varfërisë, as për mohimin e padrejtësive. Ka kequshqyerje, mungesa reale, vuajtje të thella. Por ka edhe diçka të rrallë: një aftësi kolektive për të mbijetuar pa qenë plotësisht i varur nga qarkullimet financiare, nga zinxhirët globalë të furnizimit, nga urdhrat që vijnë nga larg. Një aftësi për të prodhuar, riparuar, ndarë, përshtatur.
Ndërkohë që fuqitë e mëdha vazhdojnë të këndojnë këngën e rritjes së përhershme, këtu shumëkush e di tashmë se nuk ushqehemi me grafika, nuk pimë premtime, nuk ngrohemi me fjalime. E dinë se uji, toka, energjia, ushqimi janë realitete konkrete, lokale, të brishta, që kërkojnë kujdes dhe vëmendje më shumë se rendiment maksimal.
Ndoshta këtu qëndron një formë e së ardhmes. Jo në një model të madh për t’u eksportuar, por në një mori praktikash modeste, të rrënjosura, të ndërgjegjshme. Komunitete që rifitojnë njohjen e burimeve të tyre, që mbrojnë atë që i mban gjallë, që zhvillojnë ose rizbulojnë teknika të thjeshta, të qëndrueshme, të përshtatura me mjedisin e tyre. Jo nga ideologjia, por nga nevoja e ndriçuar.
Ky proces nuk ka nevojë për flamuj. Ecën shpesh në heshtje. Dyshon ndaj qendrave të pushtetit, sepse i ka parë dobësitë dhe ndonjëherë dhunën e tyre. E di se autonomia nuk është kurrë e plotë, por se çdo hap drejt sovranitetit ushqimor, hidrik apo energjetik ul cenueshmërinë.
Ajo që disa e quajnë çrregullim, të tjerë mund ta shohin si rezervë lirie. Një liri e ashpër, e papërsosur, ndonjëherë kaotike, por reale. Një liri që nuk varet tërësisht nga sisteme abstrakte të destinuara për t’u shembur.
Shqipëria nuk është një model për t’u kopjuar. Është një pasqyrë zmadhimi. Tregon çfarë ndodh kur iluzionet bien shpejt. Dhe në këtë pasqyrë dallohet diçka e çmuar: këmbëngulja e lokalit, e marrëdhënies, e së gjallës. Ajo që ende qëndron kur gjithçka tjetër lëkundet.
Ndoshta e ardhmja nuk do të riparohet. Ndoshta do të riformohet, copë pas cope, fshat pas fshati, komunitet pas komuniteti. Jo në nostalgji, por në një vëmendje të re ndaj asaj që ushqen, mbron dhe lidh.
Dhe kjo, pavarësisht gjithçkaje, jep shpresë.