Rileximi i historisë shqiptare nuk do të thotë domosdoshmërisht të ndjekësh njëri pas tjetrit personazhet, regjimet, kushtetutat apo aleancat, por të vëresh, përmes këtyre ndryshimeve, çfarë ka mbetur, çfarë ka rezistuar dhe çfarë, pavarësisht gjithçkaje, vazhdon të jetojë. Që nga pavarësia e vitit 1912, Shqipëria është përpjekur të ndërtojë veten si shtet duke ndjekur forma që në pjesën më të madhe kanë ardhur nga jashtë, ndonjëherë të vendosura, ndonjëherë të futura me forcë, qofshin ato perandorake, të tipit evropian, socialiste apo liberale. Por këto forma, edhe pse kanë organizuar pushtetin, nuk janë përputhur kurrë plotësisht me mënyrën e thellë se si funksionon shoqëria shqiptare.
Shpesh nuk ka pasur mundësi që gjuha, kultura, mënyra e jetesës dhe lidhja me tokën e me jetën të zhvillohen nga brenda, sipas vetë përvojës së tyre. Për një kohë shumë të gjatë, këto janë jetuar brenda hapësirave më të mëdha, në struktura që i tejkalonin dhe që lanë gjurmë të thella në institucione, në elitë dhe në mënyrën si mendohet shoqëria. Prandaj, historia shqiptare nuk duket aq si një varg dështimesh të brendshme, por më tepër si një vazhdimësi mospërputhjeje midis formave të ardhura nga jashtë dhe jetës që është zhvilluar ndryshe, pa u njohur plotësisht në to.
Në këtë kontekst, shteti modern, ashtu si është menduar dhe ndërtuar në Evropë, mbështetet mbi një logjikë fiksimi: përcakton territorin, regjistron popullsinë, organizon kohën përmes institucioneve, arkivave dhe projekteve. Kërkon të zgjasë, të qëndrojë, të riprodhohet pa fund. Por kjo logjikë bie në tension me një përvojë tjetër të jetës, që mund të ndihet sidomos në gjuhën shqipe. E folur për një kohë të gjatë, e mbajtur në fjalë dhe në dëgjim, gjuha nuk fikson, por lëviz. Nuk ruan në arkiva të ngrira, por në kujtesë të gjallë. Shteti e mban në vend kohën dhe hapësirën, ndërsa gjuha shqipe i kalon përmes dhe vazhdon përpara.
Kjo lëvizje nuk është vetëm gjuhësore. Ajo shihet edhe në mënyrën si është jetuar dhe si vazhdon të jetohet. Përvoja shqiptare lidhet me lëvizjen, me ikjen dhe kthimin, shpesh me më shumë ikje se kthim, pa u zhdukur. Prej kohësh, jeta shqiptare nuk kufizohet brenda një territori të vetëm. Ajo është shtrirë në hapësira të ndryshme, fillimisht në Ballkan, e sot në shumë vende të botës. Dhe megjithatë, diçka mbahet, diçka kalon përmes kohës dhe hapësirës, pa u tretur. Shqiptaria nuk qëndron vetëm në një vend apo në një formë të vetme politike. Ajo lëviz me njerëzit, ndryshon, përshtatet, por nuk humbet. Ajo vazhdon.
Kjo mënyrë jetese lidhet me forma më të hershme të organizimit të shoqërisë, që nuk mbështeteshin fillimisht mbi institucione të përcaktuara nga lart, por mbi marrëdhënie, mbi tokën, mbi punën dhe mbi mënyrën si njerëzit jetonin bashkë. Këto forma nuk kanë mbetur të paprekura. Janë ndryshuar, janë mbuluar, në disa raste janë dëmtuar ose janë rindërtuar ndryshe. Por nuk janë zhdukur plotësisht. Ato vazhdojnë të jenë të pranishme, si në një shtresë që nuk shihet gjithmonë menjëherë, në gjuhë, në zakone, në jetën e përditshme dhe në mënyrën si përjetohet koha dhe e ardhmja.
Në gjuhën shqipe, e ardhmja nuk është thjesht diçka që parashikohet, por lidhet drejtpërdrejt me vullnetin. Ajo ndërtohet përmes fjalës “do”, që njëkohësisht shpreh dëshirë dhe vendosmëri. Mes “dua” dhe “do”, e ardhmja nuk është vetëm një kohë, por një drejtim që merret përsipër. E shkuara është ajo që mbahet mend, e tashmja ajo që jetohet dhe thuhet, ndërsa e ardhmja ajo që varet nga ajo që duam dhe ajo që jemi gati të bëjmë. Koha nuk paraqitet si një kornizë e fiksuar ku vendosen ngjarjet, por si një rrjedhë ku veprimi merr kuptim. Kjo mënyrë e të jetuarit kohën nuk përputhet gjithmonë me logjikën e planifikimit dhe të organizimit që kërkon shteti modern.
E njëjta gjë shihet edhe në mënyrën si lindin dhe zhvillohen lëvizjet. Ato nuk fillojnë si struktura, por si përgjigje ndaj një nevoje të menjëhershme. Marrin forcë, përhapen, dhe më pas ndryshojnë ose zhduken. Zhdukja e tyre nuk është gjithmonë dështim. Shpesh do të thotë që ajo që kanë sjellë është bërë pjesë e jetës së përditshme. Lëvizja është pjesë e jetës. Ajo nuk është bërë për të qëndruar e njëjtë, por për të kaluar dhe për të hapur rrugë për të tjera. Kur përpiqet të kthehet në formë të përhershme, rrezikon të humbasë forcën e saj. Partia organizon pushtetin, por lëvizja e bën atë të qarkullojë.
Në këtë kuptim, kritika ndaj shtetit nuk do të thotë mohimi i tij, por njohja e kufijve të tij. Shteti nuk mund të mbajë mbi vete gjithë jetën e një shoqërie. Jeta nuk funksionon sipas logjikës së qëndrimit në vend, por sipas cikleve: lindje, rritje, rënie dhe përcjellje. Kur përpiqet të fiksojë këtë lëvizje, rrezikon të ngurtësohet dhe të shkëputet nga burimet e veta. Një shoqëri që nuk pranon këtë ritëm, humbet lidhjen me atë që e mban gjallë.
Të rilexosh përvojën shqiptare nga ky këndvështrim do të thotë të ndryshosh mënyrën si shihet ajo. Ajo që shpesh quhet mungesë — pasiguri, dobësi e institucioneve, shpërndarje — mund të kuptohet edhe si shenjë e një mënyre tjetër jetese, që nuk është njohur dhe nuk është zhvilluar plotësisht.
Megjithatë, pavarësisht ndryshimeve dhe ndërprerjeve, diçka ka vazhduar. Gjuha, lidhjet mes njerëzve, mënyra si jetohet dhe si mbahet jeta. Kjo vazhdimësi nuk ka nevojë të idealizohet, por mund të njihet si një mundësi. Jo për t’u kthyer pas, por për të ecur ndryshe.
Çështja nuk është të refuzohet moderniteti, por të kuptohet ndryshe. Mjetet e sotme hapin mundësi të reja, edhe për mënyra jetese më të lidhura me vendin, më të pavarura dhe më të kujdesshme ndaj jetës. Një punë me tokën që përdor dijen e re pa humbur lidhjen me të, marrëdhënie që mbështeten në afërsi, dhe forma organizimi që nisin nga poshtë dhe lidhen mes tyre.
Në këtë drejtim, organizimi i shoqërisë nuk fillon nga lart, por nga baza. Nga vendi ku jetohet, nga marrëdhëniet konkrete, nga ajo që bëhet çdo ditë. Prej aty mund të zgjerohet, të lidhet me të tjera dhe të krijojë forma më të mëdha, pa humbur lidhjen me jetën.
Një shoqëri nuk ndërtohet vetëm mbi modele të sjella nga jashtë, por mbi atë që arrin të njohë në vetvete. Një shartim mban vetëm mbi një trung të rrënjosur mirë. Nëse Shqipëria shpesh shihet përmes mungesave të saj, mund të vijë koha të shihet përmes asaj që ka mbajtur dhe që vazhdon.
Mundësia për një Shqipëri tjetër nuk është diçka që duhet shpikur nga e para. Ajo është tashmë e pranishme — në gjuhë, në jetën e përditshme, në mënyrën si vazhdohet pa u zhdukur. Nuk bëhet fjalë për ta fiksuar, por për t’i lënë hapësirë që të zhvillohet.
