Darëzezë e Re nuk mund të lexohet thjesht si një fshat, as vetëm si rezultat i një projekti për ndërtimin e territorit. Për ta kuptuar këtë vend, duhet të zhvendoset pak vështrimi. Jo të fillohet nga ajo që është ndërtuar — shtëpi, rrugë, ndërtesa — por nga ajo që ka vazhduar, nga ajo që ka udhëtuar bashkë me njerëzit nga malet e Gramshit në fushën e Fierit, nga ajo që ka kaluar përmes ndryshimeve dhe që, pavarësisht ndërprerjeve dhe tronditjeve, vazhdon ende të jetojë.
Territori ku ndodhet sot fshati nuk ishte i banueshëm në vitin 1945. Ishte në kufi të një kënete të rëndë dhe të pashëndetshme. U punua, u tha, u bë tokë. Por kjo nuk është para së gjithash historia e një sistemi apo e një shteti. Është historia e grave dhe burrave që erdhën këtu dhe që i kushtuan kohën, trupin dhe praninë e tyre — si familje — për ta bërë këtë vend të jetueshëm. Ata hapën kanalet, mbollën, ndërtuan, mirëmbajtën. Tre breza i dhanë formë asaj që ekziston ende sot. Dhe këta njerëz nuk janë abstraksion. Disa prej tyre janë ende këtu.
Darëzezë e Re lindi në këtë lëvizje. Emri i saj do të thotë “e re”, por mund të dëgjohet edhe si “e re në moshë”, si “e re në jetë”. Dhe pikërisht këtu është krijuar një tension. Sepse nëse fshati mbetet i ri në historinë e tij, ai nuk është më i ri në përbërjen njerëzore. Që nga vitet 1990, largimet kanë marrë me vete një pjesë të madhe të rinisë. Të kalosh nga fëmijëria në rini shpesh do të thotë të largohesh nga fshati. Ajo që ishte një vend drejt së ardhmes, është bërë, pak nga pak, një vend kujtese dhe pranie të rralluar.
Kjo nuk shihet vetëm në statistika apo në shtëpi të mbyllura. Ndihet në ngjarje të vogla, të heshtura. Si mbyllja e kopshtit të fëmijëve, para një dhjetë apo pesëmbëdhjetë vitesh. Nuk ishte thjesht humbja e një shërbimi, por e një vendi ku jeta e përditshme takohej. Nënat takoheshin aty, fëmijët hynin bashkë në jetën e fshatit, brezat formoheshin dhe kryqëzoheshin pa përpjekje. Kur ky vend mbyllet, nuk ndalet vetëm një funksion, por tërhiqet një pjesë e jetës së përbashkët.
Ajo që mbetet sot është më shumë se një fshat në kuptimin administrativ. Është një bashkësi gjurmësh të gjalla: ndërtesa, zakone, kujtime, mënyra të jetuari, marrëdhënie ende të mundshme. Pallati i sportit, në gjendjen e tij të sotme, e tregon qartë këtë. Nuk është thjesht i braktisur. Ai lexohet ende si vend, si kujtim i një krenarie — një hapësirë ku njerëzit janë stërvitur, janë takuar, janë përballur me njëri-tjetrin dhe me veten. Forma e tij kërkon ende trupa, zëra, përdorim. Ai qëndron si mundësi. Është ndërtuar për këtë. Ai pret.
Në këtë kuptim, Blackpear nuk fillon nga zero. Nuk sjell një model, as një modë. Ai nis nga ajo që është tashmë këtu, por e shpërndarë. Synon të rihapë një hapësirë ku këto elemente mund të lidhen sërish. Jo për të rikrijuar të shkuarën, as për ta gjykuar atë, por për të bërë të mundur që diçka të jetojë përsëri këtu.
Kjo hapësirë është para së gjithash sociokulturore, në kuptimin më të thjeshtë. Një vend ku njerëzit takohen, mësojnë, ndajnë, bëjnë bashkë. Por kjo nuk është e ndarë nga jeta materiale. Është kushti i saj. Sepse asnjë prodhim — bujqësor, artizanal apo tjetër — nuk mund të qëndrojë pa marrëdhënie, pa besim, pa njohje të përbashkët. Kultura, në këtë kuptim, është vetë prodhim.
Kjo nismë lidhet edhe me një moment më të gjerë. Çështja e jetesës — ushqimi, uji, banimi — bëhet sërish qendrore. Në një zonë që ka qenë në gjendje të prodhojë për vete dhe për të tjerët, kjo pyetje nuk lind në boshllëk. Tokat janë këtu. Dija nuk është zhdukur plotësisht. Por lidhjet që i bashkonin janë dobësuar.
Blackpear nuk premton zgjidhje të menjëhershme. Ai hap një pikë mbështetjeje. Një vend prej nga mund të lindin forma të thjeshta bashkëpunimi, pa u imponuar, duke u nisur nga nevojat reale dhe mundësitë lokale. Një vend ku mund të provohet, të dështojë, të fillohet sërish.
Nuk bëhet fjalë për të mbajtur apo për të kthyer njerëzit me detyrim. Por për të krijuar kushte ku të qëndrosh apo të kthehesh të bëhet sërish e mundur. Sepse për shumëkënd, ky zgjedhje nuk ka qenë kurrë plotësisht e lirë. Rrugët e jetës shpesh janë përcaktuar nga nevoja — të ikësh për të jetuar, ose të qëndrosh sepse nuk mund të largohesh. T’i japësh sërish peshë këtij zgjedhjeje, qoftë edhe në mënyrë modeste, do të thotë t’i kthesh dinjitetin.
Të kthehesh nuk do të thotë të shkosh pas. Do të thotë të mund të banosh sërish. Të bësh shtëpinë — shtëpinë — jo një kujtim apo një vend kalimi, por një hapësirë të gjallë, qendër të jetës.
Projekti nuk nis nga hiçi dhe nuk vjen nga jashtë. Ai vazhdon një frymë që nuk është ndërprerë kurrë. Jo gjithmonë e dukshme, por e pranishme. Një vazhdimësi e bërë nga gjuha, marrëdhëniet, kujtimet, gojëdhënat, gjestet, mënyrat e jetesës që nuk janë zhdukur kurrë plotësisht.
Nuk bëhet fjalë për ta fiksuar apo për ta ruajtur. Por për t’i hapur sërish hapësirë jetës së përbashkët.
